آمار
| تعداد نشریات | 14 |
| تعداد شماره‌ها | 690 |
| تعداد مقالات | 7,128 |
| تعداد مشاهده مقاله | 11,370,302 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 10,301,324 |
واکاوی دیدگاه کارشناسان حوزه آب درباره چالش‌های مدیریت بهینه آب کشاورزی (مطالعه موردی کیفی در شهرستان مرند) | ||
| مجله پژوهش‌های حفاظت آب و خاک | ||
| مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 21 مهر 1405 | ||
| نوع مقاله: گزارش کوتاه علمی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22069/jwsc.2026.24742.3860 | ||
| نویسندگان | ||
| علی خواجه نائینی* 1؛ رضا افسربیگی2 | ||
| 1استادیار سیاستگذاری عمومی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران | ||
| 2کارشناسی ارشد سیاستگذاری عمومی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران | ||
| چکیده | ||
| سابقه و هدف مصرف ناپایدار و مدیریت ناکارآمد منابع آب، به‌ویژه در بخش کشاورزی که بیشترین سهم مصرف آب را به خود اختصاص می‌دهد، پیامدهای گسترده اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی به همراه داشته و ضرورت بازنگری در الگوهای بهره‌برداری از این منبع محدود را بیش از پیش آشکار ساخته است (9 و 4 ،1) . ایران به دلیل ویژگی‌های اقلیمی، توزیع نامتوازن بارش، روند گرم‌شدن و خشک‌شدن در دهه‌های اخیر و وابستگی بالای بخش کشاورزی به منابع آب، از جمله کشورهایی است که با تنش شدید آبی مواجه است (10، 2) . استان آذربایجان شرقی به‌عنوان یکی از مناطق مهم کشاورزی کشور، با وجود نقش مؤثر در تأمین محصولات زراعی و معیشت روستایی، با چالش‌های جدی در حوزه منابع آب روبه‌روست. شرایط اقلیمی نیمه‌خشک، کاهش بارندگی‌ها در حدود نیم‌قرن اخیر، افزایش دما، رشد جمعیت، افزایش تقاضای آب و استفاده ناکارآمد از منابع آبی، موجب شده است که بخش کشاورزی این استان با محدودیت‌های فزاینده‌ای در تأمین و بهره‌برداری پایدار از آب مواجه شود. تداوم این وضعیت، نه‌تنها کاهش تولید کشاورزی و افت بهره‌وری را در پی دارد، بلکه پیامدهایی همچون افت شدید سطح آب‌های زیرزمینی، کاهش کیفیت منابع آبی، کاهش جریان‌های زیست‌محیطی، تخریب زیستگاه‌ها و بروز تنش‌ها و تعارضات اجتماعی را نیز به همراه داشته است . مواد و روش‌ها پژوهش حاضر از نظر ماهیت، کیفی و از نظر هدف، کاربردی است که با رویکرد مطالعه موردی طراحی شده است. گردآوری داده‌ها با استفاده از مصاحبه‌های عمیق نیمه‌ساختاریافته با 11 نفر از خبرگان، مدیران و فعالان حوزه کشاورزی و مدیریت منابع آب در شهرستانهای تبریز و مرند انجام شده است. نمونه‌گیری در این پژوهش به‌صورت هدفمند و با استفاده از روش گلوله‌برفی انجام شد. معیار انتخاب مصاحبه‌شوندگان شامل برخورداری از حداقل پنج سال سابقه فعالیت یا مدیریت در حوزه کشاورزی و منابع آب، آشنایی با چالش‌های مدیریت آب در منطقه مورد مطالعه بود. فرایند مصاحبه‌ها تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. تحلیل داده‌ها بر اساس روش تحلیل مضمون انجام گرفت. به‌منظور افزایش اعتبار یافته‌ها نیز از معیارهای قابلیت اعتماد در پژوهش‌های کیفی شامل بازبینی نتایج توسط برخی مشارکت‌کنندگان، بررسی و تأیید توسط دو نفر از پژوهشگران و ثبت مستندات فرایند تحلیل به‌منظور ایجاد قابلیت ممیزی استفاده شد. یافته‌ها نتایج پژوهش نشان داد که بحران آب کشاورزی در شهرستان مرند صرفاً ناشی از عوامل طبیعی نیست، بلکه مجموعه‌ای از عوامل نهادی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و مدیریتی در شکل‌گیری آن نقش دارند. مهم‌ترین چالش‌های شناسایی‌شده شامل برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، ضعف هماهنگی میان نهادهای متولی آب و کشاورزی، خردشدگی اراضی، مشاعی بودن حقابه‌ها، افت کیفیت آب و خاک، کمبود داده‌های دقیق مدیریتی، ضعف دانش فنی بخشی از کشاورزان و مقاومت فرهنگی در برابر نوآوری و تغییر الگوی کشت است. بررسی دیدگاه‌های کارشناسان نشان می‌دهد که انتقال هوشمندانه بخشی از محصولات پرآب‌بر از کشت در فضای باز به محیط‌های کنترل‌شده گلخانه‌ای به‌ویژه برای سبزیجات برگی و میوه‌های گوشتی به‌عنوان یکی از الگوهای موفق و پایدار مطرح است. یکی از چالش‌های بنیادین، مقاومت کشاورزان در برابر تغییر است که ریشه در چند عامل عمیق دارد: عادت‌های سنتی چندنسلی که کشت محصولات خاصی را به‌عنوان هویت شغلی و فرهنگی تثبیت کرده‌اند؛ نگرش اقتصادی کوتاه‌مدت که تنها سود فوری فصل جاری را ملاک تصمیم‌گیری قرار می‌دهد؛ و بی‌اعتمادی عمیق نسبت به پایداری بازار محصولات جایگزین که از تجربه‌های تلخ گذشته ناشی شده است. بازار ضعیف، ناپایدار یا فاقد زنجیره ارزش کامل برای برخی محصولات کم‌آب‌بر مانند کلزا که فاقد صنایع فرآوری محلی است، یا ذرت علوفه‌ای که بازار مصرف آن محدود به دامداری‌های کوچک است موانع ساختاری جدی بر سر راه گسترش این محصولات ایجاد کرده است. قانون «آب‌بها» که پیش‌بینی می‌کند مصرف‌کنندگان بالای سهمیه مجاز، هزینه‌های سنگینی را متحمل شوند، در عمل به‌دلیل نبود سامانه پایش دقیق و مقاومت سیاسی در برابر اعمال هزینه بر کشاورزان، اجرا نشده و هیچ انگیزه اقتصادی برای تغییر محصول ایجاد نکرده است. از بعدی دیگر، مشارکت فعال و معنادار کشاورزان و نهادهای صنفی در تمامی مراحل چرخه سیاستگذاری از طراحی اولیه تا اجرا و ارزیابی تنها به‌عنوان یک الزام اخلاقی یا دموکراتیک نیست، بلکه به‌مثابه یک متغیر کلیدی در افزایش اثربخشی، پایداری و مشروعیت سیاست‌های کشاورزی عمل می‌کند. این مشارکت سه اثر متقابل و تقویت‌کننده ایجاد می‌نماید: اول، تقویت حس مالکیت معنوی و مادی کشاورزان نسبت به طرح‌های اجرایی؛ دوم، افزایش مسئولیت‌پذیری جمعی در حفظ منابع مشترک؛ و سوم، تضمین پایداری اجرای طرح‌ها فراتر از چرخه‌های کوتاه‌مدت سیاسی یا بودجه‌ای. در روستاهای دشت مرند حتی در مواردی که آموزش‌های فنی توسط کارشناسان جهاد کشاورزی ارائه شده است، تمایل به تغییر روش‌های کشت، آبیاری یا مصرف نهاده‌ها ضعیف باقی مانده است؛ این پدیده که در ادبیات ترویج کشاورزی «مقاومت فرهنگی در برابر نوآوری» نامیده می‌شود، نشان می‌دهد که انتقال دانش صرفاً از طریق کلاس‌های تئوریک، بدون در نظر گرفتن بافت فرهنگی و تجربیات ذهنی کشاورزان، کارایی لازم را ندارد. نتیجه‌گیری بحران آب کشاورزی در شهرستان مرند که در معرض خشکسالی‌های مکرر و کاهش تدریجی منابع سطحی و زیرزمینی قرار دارد ریشه‌های صرفاً فیزیکی یا آب‌شناختی ندارد، بلکه ترکیبی پیچیده از عوامل سیاستی، نهادی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی است که تنها با رویکردی یکپارچه و چندبعدی قابل مدیریت خواهد بود. شش محور کلیدی شامل توسعه فناوری‌های هوشمند آبیاری، تغییر الگوی کشت به سمت محصولات کم‌آب‌بر، بازسازی کیفیت خاک و آب، آموزش مبتنی بر نیازهای محلی و تقویت نقش نهادهای صنفی به‌عنوان ارکان تعیین‌کننده بهینه‌سازی مصرف آب شناسایی شدند که اجرای هر کدام به‌تنهایی نه‌تنها کافی نیست، بلکه می‌تواند بدون هم‌افزایی، به شکست منجر گردد.نتایج پژوهش نشان می‌دهد که مدیریت پایدار آب کشاورزی در شهرستان مرند نیازمند اتخاذ رویکردی یکپارچه و چندبعدی است. صرف تمرکز بر توسعه زیرساخت‌ها یا محدودیت‌های فنی نمی‌تواند به تنهایی پاسخگوی بحران موجود باشد. موفقیت سیاست‌های مدیریت آب مستلزم تلفیق فناوری‌های نوین آبیاری، اصلاح الگوی کشت، ارتقای کیفیت منابع آب و خاک، توانمندسازی و آموزش کشاورزان، تقویت مشارکت تشکل‌های صنفی و بهبود هماهنگی میان نهادهای مسئول است. همچنین سیاست‌گذاران باید با فراهم‌سازی مشوق‌های مالی، توسعه زیرساخت‌های فناورانه، حمایت از تجمیع اراضی و ایجاد سازوکارهای مشارکتی، زمینه پذیرش نوآوری و افزایش بهره‌وری مصرف آب را فراهم سازند. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| آذربایجان شرقی؛ بحران خشکسالی؛ مدیریت منابع آبی؛ شهرستان مرند | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1 |
||
سامانه مدیریت نشریات علمی. طراحی و پیاده سازی از سیناوب